11-20-19

E hoʻomaka ke Keʻena Hoʻomākaʻikaʻi Hawaiʻi i ka hoʻopaipai a me ka hoʻolaha i mea hou.

ʻO ia aʻela kekahi poʻo nūhou o kēia lā, ka lā 20 o Nowemapa, he Pōʻakolu. Welina e nā makamaka. ʻO Ke Aolama kēia a penei ka nūhou.

Ma mua, ʻo ka hana maʻa mau i ke Keʻena Hoʻomākaʻikaʻi Hawaiʻi, ʻo ka hoʻopaipai a me ka hoʻolaha ʻana i nā kahakai, ke ʻano o ka manawa, ka nani o ka ʻāina a me ka hana a ma ka moʻolelo Hawaiʻi. Akā, ʻo kekahi mea hou e hoʻopaipai ʻia a hoʻolaha ʻia ana, ʻo ke kuleana o ka malihini mākaʻikaʻi a me ka hoʻomākaʻikaʻi ʻana, ʻo ia hoʻi, he mea nui ka mālama pono ʻana i ka ʻāina a me nā mea e pili ana. Ua wānana ʻia, ʻo ka nui o nā malihini mākaʻikaʻi e hiki mai ana i Hawaiʻi nei i kēia makahiki nei, ka makahiki 2019 hoʻi, he 10.5 miliona. Wahi a Kalani Kaanaana, ka luna o ka māhele hana Hawaiʻi o ke Keʻena Hoʻomākaʻikaʻi Hawaiʻi, he manaʻo kona e hoʻonui i ke noi i ke kālā e hoʻomalu ai i nā waiwai o ka ʻāina a me ka hana a me ka moʻolelo o nā kānaka ʻōiwi o kēia ʻāina nei.

Eia mai kā kākou ʻōlelo noʻeau,

Hoa pupuʻu o ka pō anu.

ʻO ia hoʻi, he ipo.

11-18-19

E laha auaneʻi paha ka maʻi ʻulāliʻi ma Kāmoa.

ʻO ia aʻela kekahi poʻo nūhou o kēia lā, ka lā 18 o Nowemapa, he Pōʻakahi. Welina e nā makamaka. ʻO Ke Aolama kēia a penei ka nūhou.

Ma Kalaeloa, ʻākoakoa aku nei nā kānaka no ka ʻākeʻakeʻa ʻana i ka hiki ʻana aku o nā pono o nā wili makani hana uila. I ka hola 9:00 o ka pō Lāpule nei, he 100 mau kānaka, a kuhi ʻia ihola, he mau kānaka hou ke hele aku ana i laila. I ka Pōʻahā nei, hopu ʻia iho nei he 26 mau kānaka no ka hoʻolohe ʻole ʻana i ke kauoha a ka mākaʻi.

Ua make iho nei he ʻeono mau kānaka i ka ʻulāliʻi ma Kāmoa, ʻo ka hapanui o lākou, he mau kama iki wale nō, he ʻelua makahiki a emi mai. A ma muli o kēlā, kūkala ʻia aʻela, he wā ulia pōpilikia kēia no ia aupuni. Ua pani ʻia ihola nā kula a pau o Kāmoa, a pāpā ʻia nō hoʻi nā keiki, ʻaʻole e hele aku i kahi e ʻākoakoa ai ka lehulehu, a kēnā ʻia nā kānaka a pau, e ʻō ʻia i ka lāʻau pale ʻulāliʻi. Ua helu ʻia he 716 mau kānaka i loaʻa i ka maʻi ʻulāliʻi, a he 100 a emi mai, aia nō ke noho maʻi akula ma ka haukapila. Ua emi loa nā pēpē i ʻō ʻia i ka lāʻau pale ʻulāliʻi ma Kāmoa. I ka makahiki 2013, ua ʻoi aku i ke 70 pākeneka, a i kēlā makahiki aku nei, ua emi iho i ke 30 pākeneka.

Aloha nō. Ua hemo ihola ke kīkala ʻākau o Tua Tagovailoa i ka Pōʻaono nei ma ke kūʻē ʻana aku o Alabama iā Mikikipi Mokuʻāina. I ka wā i ʻeha ai ʻo Tagovailoa, e ʻoi ana ʻo Alabama, ma ka helu ʻai he 35 i ka 7. Ma ka hapalua mua ia, a e huki ʻia ana ʻo Tagovailoa mai ka pāʻani ʻana, akā, holo ihola ka manaʻo o Nick Saban, e pāʻani ʻo ia i mea e hoʻomaʻamaʻa ai i ka pāʻani ʻana i ka wā he ʻelua wale nō minuke i koe ma ka hoʻokūkū. A ʻo ia kona wā i hōʻeha ʻia ai. Ma mua o kēlā, he maikaʻi wale ka pāʻani ʻana o Tagovailoa, he 256 āna ʻīā i nou ai a he ʻelua āna ʻai holo i nou ai. ʻAʻole ʻo ia e pāʻani hou i kēia kikina. Ua kuhi ʻia, ʻo Tagovailoa kekahi o nā mea pāʻani pōpō peku mua o nā kulanui o ʻAmelika e koho ʻia ana ma ka lā wae mea pāʻani o ke Kuʻikahi Pōpō Peku Aupuni ma ka mahina ʻo ʻApelila.

Eia mai kā kākou ʻōlelo noʻeau,

Komo mai kāu māpuna hoe.

ʻO ia hoʻi, e kōkua.

11-15-19

Ke laha aʻe nei ka maʻi e make ana ka ʻōhiʻa lehua.

ʻO ia aʻeka kekahi poʻo nūhou o kēia lā, ka lā 15 o Nowemapa, he Pōʻalima. Welina e nā makamaka. ʻO Ke Aolama kēia a penei ka nūhou.

Ua nui loa nā kumu ʻōhiʻa i make i ka maʻi make ʻōhiʻa lauhulu, he mau lehu paha. A aia nō ua maʻi lā ke laha aʻe nei ma Oʻahu nei. He ʻelua ʻano o ia maʻi make ʻōhiʻa lauhulu, ʻo ka mua, kapa ʻia he huliʻōhiʻa a inā loaʻa ke kumu ʻōhiʻa i ia maʻi, he mau mahina a he mau makahiki paha a laila, make ke kumu ʻōhiʻa. ʻO ka lua o ka maʻi, kapa ʻia he lukuʻōhiʻa, a inā loaʻa ka ʻōhiʻa i ia maʻi, he pau koke nō i loko o kekahi mau pule. A ʻo ia ka maʻi i pau ai he 80% o nā kumu ʻōhiʻa ma ka mokupuni ʻo Hawaiʻi i make i ka maʻi make ʻōhiʻa lauhulu. ʻAʻole i ʻike ʻia ka lukuʻōhiʻa ma Oʻahu nei a me Maui. Ua ʻike mua ʻia ka huliʻōhiʻa ma Oʻahu nei ma ka lā 31 o Iulai. Aia kahi kumu ʻōhiʻa i make ma kekahi ʻāpana ʻāina o nā Kula ʻo Kamehameha ma uka aʻe nei o Mānana. A ma hope mai, loaʻa ʻelua kumu hou i ia maʻi ma kahi noho o kānaka ma nā Koʻolau o Oʻahu nei. A ʻakahi nō a loaʻa ka hā o ke kumu i loaʻa i ia maʻi. Aia ma ka Ulu Lāʻau Kumu Wai o Honolulu.

I kēia mahina aʻe, e kūkulu ʻia ana he 10 mau hale ʻuʻuku ma Kalaeloa. He mau hale ia no nā koa kahiko hale ʻole a e like ana ia wahi me ke kauhale. Wahi a ka Hope Kiaʻāina, ke hiki aku i ka mahina ʻo Malaki, e pau i ke kūkulu ʻia nā hale ʻuʻuku he 39 a emi iki mai. ʻO ia hale ʻuʻuku, he 100 kapuaʻi kuea ka nui o loko, a ʻo ka lānai, he 32 kapuaʻi kuea a ʻoi iki paha. Inā holo maikaʻi nā mea a pau, e kūkulu ʻia ana he mau kauhale ma ʻō a ma ʻaneʻi o ka ʻāina no nā kānaka makua i noho hale ʻole no ka manawa lōʻihi.

Eia mai kā kākou ʻōlelo noʻeau,

ʻUkuliʻi ka pua, onaona i ka mauʻu.

He ʻōlelo kēia no kekahi kanaka liʻiliʻi e pōmaikaʻi ai kekahi mau kānaka.

11-13-19

Kau aku nei ʻo Moea Kekauoha i ka hano hāweo.

ʻO ia aʻela kekahi poʻo nūhou o kēia lā, ka lā 13 o Nowemapa, he Pōʻakolu. Welina e nā makamaka. ʻO Ke Aolama kēia a penei ka nūhou.

ʻO ka nui o ke kiwikiu, a ʻo ke kīkēkoa kekahi inoa ona, he 312 a emi mai. A no laila, he huliāmahi ka hana i mea e māhuahua hou ai ua manu lā. A hoʻomaka iho nei kekahi papahana kahi e hānai ʻia ai ke kiwikiu a hoʻokuʻu ʻia aku. Akā, i ka hoʻokuʻu ʻia ʻana o nā kiwikiu he 13 ma Nākula, make ihola he ʻeiwa o lākou. A ʻo kekahi o ia mau manu ʻeiwa i make, ua make ʻē ma mua o ka hoʻokuʻu ʻia ʻana. A ʻo kekahi manu, ua nalowale. ʻO ke kumu i make ai ia mau manu ʻeiwa, ʻo ka maʻi malaria manu paha. A ma muli o ia mau pilikia, hoʻopaneʻe ʻia akula ka holo mua ʻana o ia papahana.

Maikaʻi wale ka pāʻani pōpō paʻipaʻi ʻana o Moea Kekauoha, a lilo ai ʻo ia, ʻo ia ka mea pāʻani ʻoi o ka makahiki o ka ʻAhahui ʻĀlapa Mokuʻāina Kula. He mea pāʻani ʻo ia no ke Kulanui o Menlo. No Hawaiʻi nei ʻo Kekauoha, a puka aʻela ʻo ia mai ke Kula Kiʻekiʻe ʻo ʻIolani. I ke kikina nei i hala, ʻo ia ka ʻoi ma ka hapa nui loa o nā hana helu ʻia a ka mea hili o waho. He 429 āna hoʻopio, he 429 ʻali, he 32 ʻeki, a he 37 paku. Ke paʻa mai he 70 hoʻopio hou iā Kekauoha, a laila, e like ka nui o kāna mau hoʻopio me kā Brooke Richardson i hana ai ma ka makahiki 2001, he 499. A ʻo ia ka ʻoi ma ka moʻolelo o ia kula. Aia ʻo Menlo ma ka puni wae moho o ka Hoʻokūkū Inoa Moho o ka ʻAhahui ʻĀlapa Mokuʻāina Kula.

Eia mai kā kākou ʻōlelo noʻeau,

He ukana ko ka houpo.

He pilikia ke noʻonoʻo ʻia ana.

 

 

11-08-19

He hiki i ke aupuni o Hawaiʻi ke hoʻokolokolo hou iā Christopher Deedy.

ʻO ia aʻela kekahi poʻo nūhou o kēia lā, ka lā 8 o Nowemapa, he Pōʻalima. Welina e nā makamaka. ʻO Ke Aolama kēia a penei ka nūhou.

He hiki nō ke hoʻokolokolo hou ʻia aku ʻo Christopher Deedy, he ʻākena kūikawā no ke Keʻena Mokuʻāina o ʻAmelika Hui Pū ʻIa no kona kī ʻana aku iā Kollin Elderts a make i ka lā 5 o Nowemapa o ka makahiki 2011. Pēlā ihola ka ʻōlelo hoʻoholo a ka ʻAha Hoʻokolokolo Kaʻapuni ʻEiwa. Akā, ʻaʻole e hiki ke hoʻokolokolo ʻia ʻo ia no ka lawe ola. Inā no ka limanui ʻana, he hiki nō. I ka manawa mua o Deedy i hoʻokolokolo ʻia ai, ʻaʻole i hiki i ke kiure ke hoʻoholo ma ka pepehi kanaka ma ke kekelē ʻelua. Wahi a nā loio o ke aupuni a me Deedy, ʻaʻole i lawa ka ʻōlelo hōʻike a mea hōʻike paha no ka lawe ola. A ua ʻaelike ka Lunakānāwai Karen Ahn a pēlā ʻo ia i hoʻoholo ai. Ma hope mai o ia hihia, kau aʻela ka ʻōlelo hoʻoholo o ka ʻAha Hoʻokolokolo Kiʻekiʻe o Hawaiʻi, e ʻae ʻia ke kiule e noʻonoʻo no ka pono a me ka pono ʻole o kekahi mau hoʻopiʻi i emi mai ke koʻikoʻi. A no laila, i ka lua o ka manawa o Deedy i kū ai i mua o ka ʻaha no ka pepehi kanaka ma ke kekelē ʻelua, hoʻomaopopo akula ka Lunakānāwai Ahn i ke kiule, he hiki nō iā lākou ke noʻonoʻo i ka pono a me ka pono ʻole o ka lawe ola a me ka limanui kekahi. Ua hoʻokuʻu ʻia ʻo Deedy ma ka pepehi kanaka, akā, ʻaʻole i holo ka manaʻo o ke kiule ma ka lawe ola. A no laila, kauoha aʻela ʻo Ahn e hoʻokolokolo hou ʻia ʻo Deedy no ka lawe ola. Ma ia hope mai naʻe, he mau hoʻopiʻi hou, na Deedy a na ke aupuni kekahi, a kau ka ʻōlelo hoʻoholo a ka ʻAha Kaʻapuni ʻEiwa.

Eia mai kā kākou ʻōlelo noʻeau,

Hele kā hoʻi a hiki i Keālia, ua napoʻo ka lā.

He ʻōlelo kēia no ke kanaka hoʻopaneʻe pinepine i ka hana.

10-30-19

He kanaka hoʻomāino kūloko.

ʻO ia aʻela kekahi poʻo nūhou o kēia lā, ka lā 30 o ʻOkakopa, he Pōʻakolua. Welina e nā makamaka. ʻO Ke Aolama kēia a penei ka nūhou.

Ua hoʻopiʻi hou ʻia kekahi kanaka, he mākaʻi ma mua, no ka hoʻomāino kūloko. ʻO Ryan Konishi kona inoa. Ua ʻōlelo ʻia, ma ka lā 17 o ʻOkakopa o kēia makahiki nei  ia hana ʻino a Konishi i kekahi ʻohana ona a i kekahi mea e noho ana ma loko o kona wahi noho. I ka wā e hana ana ʻo Konishi ma ke ʻano he mākaʻi, ua hoʻopiʻi ʻia aku nei ʻo ia no ka hoʻomāino ʻana a me ka hoʻoweliweli ʻana i kekahi mau kānaka ʻelua, no loko mai paha o ka ʻohana a o kona wahi noho paha. ʻO kekahi, aia ka hoʻomāino kūloko ma ka mahina ʻo Malaki o ka makahiki 2017. A ʻo kekahi, aia ma ka mahina ʻo Kēkēmapa o ka makahiki 2018. I ka lā 26 o ʻAukake o kēia makahiki nei, hōʻike aʻela ʻo ia i ke kū o nā hewa iā ia. A ma ia lā hoʻokahi nō, ua haʻalele loa ʻo ia i ka ʻoihana mākaʻi. ʻO kona hoʻopaʻi no ia mau hihia ma mua, he noho hoʻomalu no nā makahiki ʻelua, a he 21 lā o ka noho paʻahao ʻana. A kauoha ʻia ʻo ia i ka hele ʻana i ka papa hoʻōki hoʻomāino kūloko a i ka papa no ke aʻo ʻana i ka hana pono a nā mākua mea keiki. A ʻoiai, hoʻopiʻi hou ʻia ʻo ia no ia kalaima hoʻokahi nō i loko o ka makahiki hoʻokahi, inā hoʻāhewa ʻia ʻo Konishi, ʻo kona hoʻopaʻi haʻahaʻa lo,a he noho paʻahao no nā lā he kanakolu, a ʻo ke kiʻekiʻe loa, he noho paʻahao no ka makahiki hoʻokahi a me ka uku hoʻopaʻi he $2,000.

Eia mai kā kākou ʻōlelo noʻeau.

He naio ka loaʻa.

ʻO ia hoʻi, he hoka ka hopena.

10-25-19

He pono paha ke hoʻonohonoho hou ʻia ʻo Maunakea i ʻāina kūkulu ʻia.

ʻO ia aʻela kekahi poʻo nūhou o kēia, ka lā 25 o ʻOkakopa, he Pōʻalima. Welina e nā makamaka. ʻO Ke Aolama kēia a penei ka nūhou.

Ma muli o nā ʻohe nānā he 13 e kū ihola ma luna o Maunakea a me ko lākou mau keʻena, nā wahi kūkulu kaʻa a me ka wai a me ka uila e holo ana ma laila, he kūkulu kūpono ʻole ia, ʻoiai, he ʻāina hoʻomalu ʻia ʻo Maunakea e ke aupuni mokuʻāina. Pēlā ke noi a Kuʻulei Higashi Kanahele lāua ʻo Ahiena Kanahele i mua o ke Komikina Hoʻomalu ʻĀina. A he pono ke hoʻonohonoho hou ʻia ʻo Maunakea a helu ʻia he ʻāina kūkulu ia ma mua o ke kūkulu hou ʻia ʻana o ia wahi. ʻO ka mea ʻāpiki, ua noi ke Poʻo Nui Bonnie Irwin o ke Kulanui o Hawaiʻi ma Hilo i ke Komikina Hoʻomalu ʻĀina i ka hōʻole i ke noi a nā Kanahele, a e ʻāpono ʻia ka palapala ʻae no ke kūkulu ʻana ma ka ʻāina hoʻomalu ʻia. He wā hōike a kūʻē ko kēia lā no ia hihia i mua o ke Komikina Hoʻomalu ʻĀina. Aia i ka Hōkele ʻo Grand Naniloa ma Hilo.

Ua alu like ka Hui Hoʻohana ʻImi Naʻauao ʻo Ocean Voyages a me ke Keʻena Noiʻi ʻŌpala ma ke Kai o ke Kulanui ʻo Hawaiʻi Pākīpika ma ka ʻohiʻohi ʻana i nā ʻupena e waiho wale ana ma ke Kai Kūʻono o Kāneʻohe. I nā lā 10 me 11 o ʻOkakopa i kiʻi ʻia ai a lawe ʻia mai i uka. ʻO ka nui o ka ʻupena i loaʻa mai, he 12 kaukani paona. ʻO ka hemo ʻana o ia mau ʻupena, he mea ia e ola hou ai ka laupapa.

Eia mai kā kākou ʻōlelo noʻeau,

He ʻūlei kolo.

He ʻōlelo kēia no ke kanaka ikaika.