02-19-20

E hoʻolōʻihi ʻia paha ka wā hoʻomalolo kūkulu ʻOhe Nānā Kanakolu Mika.

ʻO ia aʻela kekahi poʻo nūhou o kēia lā, ka lā 19 o Pepeluali, he Pōʻakolu. Welina e nā makamaka. ʻO Ke Aolama kēia a penei ka nūhou.

Noi aku nei ka Meia Harry Kim o Hawaiʻi moku i nā luna o ka ʻOhe Nānā Kanakolu Mika i ka hoʻolōʻihi ʻia o ka wā hoʻomalolo kūkulu ma Maunakea, he ʻelua mahina hou aku. Hōʻike maila ʻo Kim, he manaʻo kona, he wā ia e kūkākūkā ai nā ʻaoʻao ʻelua a holo like ma kahi e pono ai. He hālāwai aku nei ko ka papa kiaʻāina o ia papahana i kēlā pule aku nei. ʻAʻole i lohe iki ʻo Kim i kahi ʻōlelo hoʻoholo a ka papa. Akā, ʻōlelo ihola ʻo Kim, e ʻike ʻia ke kō a me ke kō ʻole paha o kāna noi i ka hopena o kēia pule nei. Wahi a Andre Perez, kekahi o nā Kū Kiaʻi Mauna, ʻaʻole i hoʻomaopopo ʻia nā kiaʻi o Maunakea e Kim a e kekahi paha no ka hoʻolōʻihi ʻia o ia wā hoʻomalolo. A inā ʻaʻole e hana ʻia he wā hoʻomalolo hou, e kū hou nā kiaʻi i ka pono ma ka huina o ke Ala Komo Maunakea a me ke Alaloa ʻo Daniel K. Inouye.

Ua kipa mai nei he paʻa male mai Iāpana mai i kēia paeʻāina nei a i ko lāua hoʻi ʻana aku i Iāpana, ua ʻike ʻia ko lāua loaʻa i ka mea hoʻomaʻi coronavirus. A no laila, noiʻi aku nei nā luna o ke Keʻena Ola i nā kānaka o Hawaiʻi nei i launa pū me ua paʻa male lā no kahi wā lōʻihi. Aia ka paʻa male ma Maui mai ka lā 28 o ka mahina ʻo Ianuali a i ka lā ʻekolu o Pepeluali, a ma O’ahu nei mai ka lā ʻekolu o Pepeluali a ka lā ʻehiku. Akā, ma ka ʻōlelo a ke Keʻena Ola, ʻaʻohe kanaka i launa me lāua lā a lōʻihi. Mai ka Pōʻalua nei, e nānā ana nā luna o ke Keʻena Ola i nā kānaka he 42 i huakaʻi aku nei i Kina, ma ko lākou hale a ma ka lumi hōkele paha no ka loaʻa a me ka loaʻa ʻole paha i ka mea hoʻomaʻi coronavirus. A aia nō kekahi kanaka ke noho hoʻomalu ʻia nei ma ke kahua mokukaua ʻo Pearl Harbor. Aia ʻo ia ma ka mokuʻāina ʻo Hubei, kahi i laha mua ai ke coronavirus.

Eia mai kā kākou ʻōlelo noʻeau,

He ukana ko ka houpo.

ʻO ia hoʻi, he pilikia ke noʻonoʻo ʻia nei.

 

 

 

02-12-20

E noho hoʻomalu maʻi ana kekahi mau kānaka o Hawaiʻi nei ma muli o ka mea hoʻomaʻi o Kina.

ʻO ia aʻela kekahi poʻo nūhou o kēia lā, ka lā 12 o Pepeluali, he Pōʻakolu. Welina e nā makamaka. ʻO Ke Aolama kēia a penei ka nūhou.

He mau kānaka ma Hawaiʻi e noho hoʻomalu maʻi ana ma muli o ka mea hoʻomaʻi coronavirus. He 36 ka nui, he 35 o lākou, e hoʻomalu maʻi ana iā lākou iho ma ko lākou wahi ponoʻī. A hoʻokahi kanaka, e hoʻomalu maʻi ʻia ana ʻo ia ma ke kahua moku kaua ʻo Pearl Harbor. A piʻi auaneʻi paha ia huina, ʻoiai, ʻo ke Kahua Hoʻolulu Mokulele o Honolulu, ʻo ia kekahi o nā kahua hoʻolulu mokulele he 11 o ʻAmelika Hui Pū ʻIa i koho ʻia e ke aupuni pekelala, e ʻae ʻia ke kuʻu ʻana o ka mokulele mai Kina mai. He manaʻo ko nā luna ola kino o Hawaiʻi nei, e hiki ana ke nānā ʻia ke koko o ke kanaka no ka ʻike i ka loaʻa a me ka loaʻa ʻole paha o ua mea hoʻomaʻi lā i kēia hopena pule.

Aia nō ke kanu ʻia nei nā mākālua e waiho wale ana ma hope o ka haʻalele ʻana o Nick Rolovich a me nā kumu pōpō pekupeku ʻē aʻe. Ua lilo ʻo Todd Graham ʻo ia ke poʻo kumu hou o ka hui pōpō pekupeku o ke Kulanui o Hawaiʻi. A he ʻekolu mau kumu hou. ʻO ka mua, ʻo ia ʻo Brennan Marion. ʻO ia ke kumu hoʻolaukaʻi kūlele a me ke kumu ʻalihikūlele o ke Kulanui ʻo William a me Mary i ke kau nei i hala. ʻO ia ana ke kumu kōkua kūlele o nā Koa Ānuenue. ʻO ka lua o ke kumu hou, ʻo ia ʻo Brandon Graham, ke keiki hoʻi a Todd Graham. He hope kumu ana ʻo ia ma ka ʻaoʻao kūlele. ʻO ke kolu o ka mea hou, ʻo Laiu Moeakiola kona inoa.

Eia mai kā kākou ʻōlelo noʻeau,

Hanini ka wai o Kūlanihākoʻi.

ʻO ia hoʻi, he ua.

01-15-20

Nui nā nīnau o nā luna kau kānāwai no ka piʻi uku makahiki o nā kumu kula aupuni.

ʻO ia aʻela kekahi poʻo nūhou o kēia lā, ka lā 15 o Ianuali, he Pōʻakolu. Welina e nā makamaka. ʻO Ke Aolama kēia a penei ka nūhou.

I ka lā ʻekolu o Kēkēmapa, hōʻike aʻela ke Kiaʻāina David Ige a me nā luna hoʻonaʻauao i ke noi i ka hoʻonui ʻana i ka uku makahiki o nā kumu hoʻonaʻauao kūikawā, nā kumu kula kaiapuni a me nā kumu ma nā kūlana kumu hakahaka pinepine. A ua hoʻomaka nō ka piʻi ʻana o ka uku i ka lā ʻehiku o Ianuali.  ʻAʻole naʻe ia i kū i ka makemake o nā luna kau kānāwai. A nīnau ana lākou i ka pono a me ka pono ʻole o ia hana. Hōʻike akula ke Kahu Kula Nui Christina Kishimoto a me ka Luna Hoʻomalu o ka Papa Hoʻonaʻauao, ʻo Catherine Payne, i holo koke ka manaʻo e hana pēlā i mea e pau koke ai ka pilikia ma ka hai ʻana i nā kumu hou a me ka noho paʻa ʻana o nā kumu maikaʻi ma ko lākou kūlana hana.

Ua hoʻomaka iho nei ka ʻimi ʻana i kumu aʻo pōpō pekupeku hou no ke Kulanui o Hawaiʻi. I ka Pōʻakahi nei, hoʻomaopopo aʻela ʻo Nick Rolovich i ka luna ʻālapa o ke Kulanui o Hawaiʻi, iā David Matlin, i ka paʻa o kona manaʻo, e haʻalele loa i ke kūlana kumu aʻo o nā Koa Ānuenue no kona lilo ʻana ʻo ia ke kumu aʻo o Wakinekona Mokuʻāina. E hoʻomaka ka nānā pono ʻana i nā noi kūlana kumu aʻo i kēia Pōʻalua aʻe.

Eia mai kā kākou ʻōlelo noʻeau,

Hele kā hoʻi a hiki i Keālia, ua nāpoʻo ka lā.

He ʻōlelo kēia no ke kanaka hoʻopaneʻe aku i ka hana.

12-02-19

Aloha nō ko Kāmoa.

ʻO ia aʻela kekahi poʻo nūhou o kēia lā, ka lā 2 o Kēkēmapa, he Pōʻakahi. Welina e nā makamaka. ʻO Ke Aolama kēia a penei ka nūhou.

ʻO ka nui o nā kānaka i make i ka ʻulāliʻi ma Kāmoa, he 53 lākou. Hoʻokahi o lākou, he kanaka makua. A ʻelua o lākou, he mau ʻōpoiopio. ʻO ka nui o nā keiki i make, he hoʻokahi makahiki a emi mai, he 23 lākou. A ʻo nā keiki i make, he hoʻokahi makahiki a ka hā o ka makahiki, he 25 lākou. Mai ka wā i laha iho nei ia maʻi ʻulāliʻi ma Kāmoa, he nui nā kānaka i hoʻomoe ʻia ma ka haukapila, he 1,100 a ʻoi. A ma kahi o ka 180 o lākou, aia nō ke waiho akula ma ka haukapila a hiki i kēia lā. A he 19 o lākou, he mau keiki e waiho ana ma ke kūlana kūpilikiʻi.

ʻO nā Wāhine Ānuenue o Hawaiʻi kekahi e kūʻē ana ma ka Hoʻokūkū Inoa Moho Pōpō Paʻipaʻi o ka ʻAhahui ʻĀlapa o nā Kulanui o ʻAmelika Hui Pū ʻIa. A ʻo ko lākou wahi e pāʻani ai ma ka puni mua, ʻo Hawaiʻi nei nō ia. E kūʻē ana ʻo Hawaiʻi iā Kololako ʻĀkau i ka hola 7:00 o ke ahiahi Pōʻalima. A ma kekahi hoʻokūkū ma Hawaiʻi nei, e kūʻē ana ʻo Kāna Kieko iā Wakinekona Mokuʻāina ma ka hola 4:30 o ka ʻauinalā ma mua mai o ia hoʻokūkū o Hawaiʻi. A ʻo nā lanakila o ia mau hoʻokūkū a i ʻelua, ʻo lāua ke hui pū a kūʻē. Ma Hawaiʻi nei nō hoʻi ia hoʻokūkū i ka hola ʻehiku o ka Pōʻaono. A ʻo ka lanakila o ia hui ʻana, ʻo ia ke holo mua i ka puni ʻekolu.

Eia mai kā kākou ʻōlelo noʻeau.

Pipī ka wahie, hoʻonui ka pulupulu.

ʻO ia hoʻi, mai hāʻawi pio, e noke aku i ka hana a kō ka makemake.

 

 

11-25-19

Pōmaikaʻi nā limahana o ke Keʻena Hoʻonaʻauao o Hawaiʻi.

ʻO ia aʻela kekahi poʻo nūhou o kēia lā, ka lā 25 o Nowemapa, he Pōʻakahi. Welina e nā makamaka. ʻO Ke Aolama kēia a penei ka nūhou,.

Ke hiki aku i ke kau kupulau o ka makahki 2020, e hiki ana i nā limahana o ke Keʻena Hoʻonaʻauao ke komo i ka papa ʻōlelo Hawaiʻi ma nā kulanui kaiāulu o ke Kulanui o Hawaiʻi. A ʻo ka mea pōmaikaʻi, ʻaʻohe uku komo. He 22,000 mau limahana. A ʻo nā kumu aupuni kekahi ma loko o ia pūʻulu. Ke alu like nei ke Keʻena Hoʻonaʻauao Hawaiʻi o ke Keʻena Hoʻonaʻauao me nā kulanui kaiāulu o ke Kulanui o Hawaiʻi. He ʻelua koho, ʻo ka mua, ʻo ke komo ʻana i kekahi o nā papa maʻa mau o ke kau, a ʻo ka lua, ʻo ke komo ʻana i kekahi papa i hoʻokumu ʻia no nā limahana o ke Keʻena Hoʻonaʻauao. ʻO ka poʻe kumu aupuni, e lilo iā lākou ka ʻai hoʻomohala ʻoihana. A ʻo nā limahana ʻē aʻe, e lilo iā lākou ka ʻai kulanui.

Ma Kāmoa, ua hiki akula ka nui o nā kānaka i make i ka ʻulāliʻi i ka 25. A he 24 o lākou, he mau kamaliʻi wale nō. A ʻo ka mea hope loa, he kanaka makua nona nā makahiki he 30 a ʻoi. A mai ka lā i nehinei a i kēia lā, he 140 mau kānaka hou i loaʻa i ua maʻi ʻino lā. A ʻo ka huina pau o nā kānaka i loaʻa i ka ʻulāliʻi mai kona lā mua i ʻōʻili ai i kēlā mahina aku nei, he 2,200 a ʻoi aku a emi mai paha. I kēia manawa, he 20 keiki a ʻoi aku a emi mai paha e waiho wale ana ma ke kūlana kūpilikiʻi.

Eia mai kā kākou ʻōlelo noʻeau,

Puʻuwai hao kila.

ʻO ia hoʻi, he wiwo ʻole.

11-20-19

E hoʻomaka ke Keʻena Hoʻomākaʻikaʻi Hawaiʻi i ka hoʻopaipai a me ka hoʻolaha i mea hou.

ʻO ia aʻela kekahi poʻo nūhou o kēia lā, ka lā 20 o Nowemapa, he Pōʻakolu. Welina e nā makamaka. ʻO Ke Aolama kēia a penei ka nūhou.

Ma mua, ʻo ka hana maʻa mau i ke Keʻena Hoʻomākaʻikaʻi Hawaiʻi, ʻo ka hoʻopaipai a me ka hoʻolaha ʻana i nā kahakai, ke ʻano o ka manawa, ka nani o ka ʻāina a me ka hana a ma ka moʻolelo Hawaiʻi. Akā, ʻo kekahi mea hou e hoʻopaipai ʻia a hoʻolaha ʻia ana, ʻo ke kuleana o ka malihini mākaʻikaʻi a me ka hoʻomākaʻikaʻi ʻana, ʻo ia hoʻi, he mea nui ka mālama pono ʻana i ka ʻāina a me nā mea e pili ana. Ua wānana ʻia, ʻo ka nui o nā malihini mākaʻikaʻi e hiki mai ana i Hawaiʻi nei i kēia makahiki nei, ka makahiki 2019 hoʻi, he 10.5 miliona. Wahi a Kalani Kaanaana, ka luna o ka māhele hana Hawaiʻi o ke Keʻena Hoʻomākaʻikaʻi Hawaiʻi, he manaʻo kona e hoʻonui i ke noi i ke kālā e hoʻomalu ai i nā waiwai o ka ʻāina a me ka hana a me ka moʻolelo o nā kānaka ʻōiwi o kēia ʻāina nei.

Eia mai kā kākou ʻōlelo noʻeau,

Hoa pupuʻu o ka pō anu.

ʻO ia hoʻi, he ipo.

11-18-19

E laha auaneʻi paha ka maʻi ʻulāliʻi ma Kāmoa.

ʻO ia aʻela kekahi poʻo nūhou o kēia lā, ka lā 18 o Nowemapa, he Pōʻakahi. Welina e nā makamaka. ʻO Ke Aolama kēia a penei ka nūhou.

Ma Kalaeloa, ʻākoakoa aku nei nā kānaka no ka ʻākeʻakeʻa ʻana i ka hiki ʻana aku o nā pono o nā wili makani hana uila. I ka hola 9:00 o ka pō Lāpule nei, he 100 mau kānaka, a kuhi ʻia ihola, he mau kānaka hou ke hele aku ana i laila. I ka Pōʻahā nei, hopu ʻia iho nei he 26 mau kānaka no ka hoʻolohe ʻole ʻana i ke kauoha a ka mākaʻi.

Ua make iho nei he ʻeono mau kānaka i ka ʻulāliʻi ma Kāmoa, ʻo ka hapanui o lākou, he mau kama iki wale nō, he ʻelua makahiki a emi mai. A ma muli o kēlā, kūkala ʻia aʻela, he wā ulia pōpilikia kēia no ia aupuni. Ua pani ʻia ihola nā kula a pau o Kāmoa, a pāpā ʻia nō hoʻi nā keiki, ʻaʻole e hele aku i kahi e ʻākoakoa ai ka lehulehu, a kēnā ʻia nā kānaka a pau, e ʻō ʻia i ka lāʻau pale ʻulāliʻi. Ua helu ʻia he 716 mau kānaka i loaʻa i ka maʻi ʻulāliʻi, a he 100 a emi mai, aia nō ke noho maʻi akula ma ka haukapila. Ua emi loa nā pēpē i ʻō ʻia i ka lāʻau pale ʻulāliʻi ma Kāmoa. I ka makahiki 2013, ua ʻoi aku i ke 70 pākeneka, a i kēlā makahiki aku nei, ua emi iho i ke 30 pākeneka.

Aloha nō. Ua hemo ihola ke kīkala ʻākau o Tua Tagovailoa i ka Pōʻaono nei ma ke kūʻē ʻana aku o Alabama iā Mikikipi Mokuʻāina. I ka wā i ʻeha ai ʻo Tagovailoa, e ʻoi ana ʻo Alabama, ma ka helu ʻai he 35 i ka 7. Ma ka hapalua mua ia, a e huki ʻia ana ʻo Tagovailoa mai ka pāʻani ʻana, akā, holo ihola ka manaʻo o Nick Saban, e pāʻani ʻo ia i mea e hoʻomaʻamaʻa ai i ka pāʻani ʻana i ka wā he ʻelua wale nō minuke i koe ma ka hoʻokūkū. A ʻo ia kona wā i hōʻeha ʻia ai. Ma mua o kēlā, he maikaʻi wale ka pāʻani ʻana o Tagovailoa, he 256 āna ʻīā i nou ai a he ʻelua āna ʻai holo i nou ai. ʻAʻole ʻo ia e pāʻani hou i kēia kikina. Ua kuhi ʻia, ʻo Tagovailoa kekahi o nā mea pāʻani pōpō peku mua o nā kulanui o ʻAmelika e koho ʻia ana ma ka lā wae mea pāʻani o ke Kuʻikahi Pōpō Peku Aupuni ma ka mahina ʻo ʻApelila.

Eia mai kā kākou ʻōlelo noʻeau,

Komo mai kāu māpuna hoe.

ʻO ia hoʻi, e kōkua.