03-11-20

Kau kekahi mau wāhine i ka hano hāweo.

ʻO ia aʻela kekahi poʻo nūhou o kēia lā, ka lā 11 o Malaki, he Pōʻakolu. Welina e nā makamaka. ʻO Ke Aolama kēia a penei ka nūhou.

Lilo aku nei ka Makana Hoʻonaʻauao ʻo Milken i kekahi kumu aʻo o Hawaiʻi nei a lilo nō hoʻi iā ia he $25,000. ʻO Miki Cacace kona inoa a he kumu ʻo ia ma ke Kula Waena ʻo ʻEwa Makai. He kumu aʻo hua ʻālualua. I kēlā me kēia makahiki, lilo nei makana no ke kūlia ʻana i ka nuʻu i nā kumu aʻo he 40 a puni ʻo ʻAmelika Hui Pū ʻIa a me Hawaiʻi.

Kau aku nei kekahi mau wāhine heʻe nalu o Hawaiʻi nei i ka hano hāweo. ʻOiai ʻo ka Mahina Moʻolelo Wahine ka mahina ʻo Malaki, manaʻo ihola ka Lunamakaʻāinana Lauren Matsumoto lāua me ka Lunamakaʻāinana Sean Quinlan e hoʻohanohano aku i nā wāhine i lilo i mea nui ma ka moʻolelo o ka heʻe nalu. ʻO nā wāhine i kau i ka hano hāweo, ʻo ia ʻo Carissa Moore, ʻo Carol Philips, o “Banzai” Betty Depolito, ʻo Sabrina Brennan, ʻo Keala Kennelly, ʻo Honolua Blomfield a me Paige Alms. A lilo pākahi aku nei ka palapala kū i ka niʻo iā lākou.

I kēia pule nei, e hoʻomaka ana ka Hoʻokūkū Inoa Moho o ka ʻAhahui Komohana Nui o nā kāne a me nā wāhine. Akā, ma muli o ka mea hoʻomaʻi COVID-19, ʻaʻole e ʻae ʻia ke komo ʻana o ka lehulehu no ka nānā ʻana i nā hoʻokūkū. ʻO nā mea wale nō e pono ai ka hoʻokūkū, ʻo lākou wale nō ke komo, ʻo nā mea pāʻani, nā kumu o nā hui, nā ʻuao, a me nā mea e pono ai ka mālama ʻana i nā hoʻokūkū a me ka poʻe kūkala nūhou.

Eia mai kā kākou ʻōlelo noʻeau,

Hāʻule i ka hope waʻa.

He ʻōlelo kēia no ke kanaka hiki lohi mai.

03-09-20

ʻO ka lua o ke kanaka o Hawaiʻi nei, ua loaʻa i ka mea hoʻomaʻi COVID-19.

ʻO ia aʻela kekahi poʻo nūhou o kēia lā, ka lā ʻeiwa o Malaki, he Pōʻakahi. Welina e nā makamaka, ʻO Ke Aolama kēia a penei ka nūhou.

Ua loaʻa aku nei ka lua o ke kanaka o Hawaiʻi nei i ka mea hoʻomaʻi COVID-19. Aia ua kanaka lā ke waiho akula ma ke kūlana kūkonukonu. Hele aku nei ʻo ia i ka mokuʻāina ʻo Wakinekona a hoʻi mai nei i Oʻahu nei i kēlā pule aku nei. Akā, i kona wā ma Wakinekona i loaʻa ai i ka maʻi, ma mua hoʻi o kona kau ʻana ma ka mokulele no ka hoʻi ʻana mai i Oʻahu nei. A no laila, ʻo nā kānaka a pau i kau pū ma ka mokulele like, ua loaʻa paha i ia mea hoʻomaʻi, ʻaʻole paha. No ka mea, ʻo ka wā lele loa o ia mea hoʻomaʻi, ʻo ia ka wā e ʻike ʻia ai nā ʻōuli. ʻO nā kānaka ʻelua o Hawaiʻi nei i loaʻa i ka mea hoʻomaʻi COVID-19, ma ka ʻāina ʻē lāua i loaʻa ai i ua maʻi lā, ʻaʻole ma Hawaiʻi nei.

E noi ana ke Kōmikina Hoʻomalu Kahoʻolawe i ka ʻahaʻōlelo i puʻu kālā, he $1 paha miliona a ʻoi ma muli o ke ahi i pau ai nā ʻeka ʻāina he 9,000. Ua maikaʻi ka ua, he kōkua ia ma ke kinai ʻana i ke ahi, akā, ma muli o ia ua, ʻaʻole paha e maopopo ke kumu i ʻā ʻia ai ke ahi, ʻoiai, ua lilo aku paha nā mea hōʻike i ka wai.

Eia mai kā kākou ʻōlelo noʻeau,

Hoʻākāka wale nō kā Kiʻilau.

I ka wā e ʻeha ai ke kanaka i ka ʻōlelo a kona hoa, ʻo ka pane kēia a ua hoa lā, e hōʻike ana, he wehewehe wale iho nō ka hana, ʻaʻole kāna mau ʻōlelo he mau mea hōʻeha naʻau.

03-02-20

ʻO ka lua o ke kanaka ma ʻAmelika Hui Pū ʻIa, ua make ihola i ka mea hoʻomaʻi kolona (colonavirus).

ʻO ia aʻela kekahi poʻo nūhou o kēia lā, ka lā 2 o Malaki, he Pōʻakahi. Welina e nā makamaka. ʻO Ke Aolama kēia a penei ka nūhou.

I ka Pōʻalima nei, make iho nei ke kanaka mua ma ʻAmelika Hui Pū ʻIa i ka mea hoʻomaʻi kolona. Ma ka mokuʻāina nō ʻo Wakinekona. A i ka Pōʻaono nei, make iho nei ka lua o ke kanaka i ua mea hoʻomaʻi lā. He ʻelemakule, ua piha nā makahiki he 70 a ʻoi. Ma Wakinekona nō hoʻi. A e noho ana ʻo ia ma kahi hale mālama maʻi ma kahi o Sitala. A ʻo ka mea ʻāpiki, he mau kānaka nō i ʻōmaʻimaʻi ma laila, a nānā ʻia ko lākou loaʻa a me ka loaʻa ʻole i ka mea hoʻomaʻi kolona. I kēia manawa, he 12 mau kānaka i loaʻa i ia maʻi ma Wakinekona, a ua hōʻoia ʻia nō. A māhuahua aʻela ka nui o nā kānaka i loaʻa i ia maʻi ma kekahi mau mokuʻāina ʻē aku, ʻo ia hoʻi, ʻo Kaleponi, ʻo Pololika, ʻo ʻIlinoe, ʻo Loke ʻAilana a me Nū Ioka.

Eia mai kā kākou ʻōlelo noʻeau,

E! Loaʻa akula ke kalo, ʻo ka ʻapowale.

ʻO ia hoʻi, he hoʻopau manawa ka hana.

02-28-20

ʻO ia mau nō ka lapalapa o ke ahi ma Kahoʻolawe.

ʻO ia aʻela kekahi poʻo nūhou o kēia lā, ka lā 28 o Pepeluali, he Pōʻalima. Welina e nā makamaka. ʻO Ke Aolama kēia a penei ka nūhou.

I ka lā i nehinei, aia nō ke ahi e lapalapa ana ma Kahoʻolawe. I ke kakahiaka Pōʻaono i ʻā ʻia ai ke ahi. Pau iho nei i ke ahi he 6,000 ʻeka ʻāina a ʻoi. A ʻoiai, he nui nā pōkā pahū kahiko e waiho wale ana ma ka hapanui o ia mokupuni, he paʻakikī ka hoʻāʻo ʻana e kinai aku. ʻO kekahi mau mea nō hoʻi i pōʻino i ke ahi, ʻo ka hale e waiho ai nā pono o ke Komikina ʻĀina Hoʻomalu Kahoʻolawe, ka hale hoʻopau pilikia nona ka waihona hoʻopulupulu a me kekahi mau kaʻa i pau ka pono. He ʻelua wahi e hoʻoulu ʻia nei ke kālā no ka pono o Kohemālamalama. Eia mai lāua ʻelua, www.kahoolawe.hawaii.gov/home.php a me www.protectkahoolaweohana.org.

Ua hōʻike aʻela ke Kauka Sarah Park o ke Keʻena Ola o ka mokuʻāina o Hawaiʻi nei, i kēia pule aʻe, e hiki ana ke nānā ʻia ke kanaka no ka loaʻa a me ka loaʻa ʻole paha i ka mea hoʻomaʻi coronavirus. Ua hoʻouna mai ke Kikowaena Hoʻomalu Maʻi i Hawaiʻi nei, i mau hōkeo e ʻike ʻia ai ka loaʻa o ke kanaka i ua maʻi lā, ua pilikia naʻe ia mau hōkeo, a ʻaʻole i hiki ke hoʻohana ʻia. ʻO nā kānaka i loaʻa i ua maʻi lā a puni ka honua, he 82,000.

Eia mai kā kākou ʻōlelo noʻeau,

ʻAʻohe pueo keʻu, ʻaʻohe ʻalae kani, ʻaʻohe ʻūlili holoholo kahakai.

ʻO ia hoʻi, ua maluhia.

02-19-20

E hoʻolōʻihi ʻia paha ka wā hoʻomalolo kūkulu ʻOhe Nānā Kanakolu Mika.

ʻO ia aʻela kekahi poʻo nūhou o kēia lā, ka lā 19 o Pepeluali, he Pōʻakolu. Welina e nā makamaka. ʻO Ke Aolama kēia a penei ka nūhou.

Noi aku nei ka Meia Harry Kim o Hawaiʻi moku i nā luna o ka ʻOhe Nānā Kanakolu Mika i ka hoʻolōʻihi ʻia o ka wā hoʻomalolo kūkulu ma Maunakea, he ʻelua mahina hou aku. Hōʻike maila ʻo Kim, he manaʻo kona, he wā ia e kūkākūkā ai nā ʻaoʻao ʻelua a holo like ma kahi e pono ai. He hālāwai aku nei ko ka papa kiaʻāina o ia papahana i kēlā pule aku nei. ʻAʻole i lohe iki ʻo Kim i kahi ʻōlelo hoʻoholo a ka papa. Akā, ʻōlelo ihola ʻo Kim, e ʻike ʻia ke kō a me ke kō ʻole paha o kāna noi i ka hopena o kēia pule nei. Wahi a Andre Perez, kekahi o nā Kū Kiaʻi Mauna, ʻaʻole i hoʻomaopopo ʻia nā kiaʻi o Maunakea e Kim a e kekahi paha no ka hoʻolōʻihi ʻia o ia wā hoʻomalolo. A inā ʻaʻole e hana ʻia he wā hoʻomalolo hou, e kū hou nā kiaʻi i ka pono ma ka huina o ke Ala Komo Maunakea a me ke Alaloa ʻo Daniel K. Inouye.

Ua kipa mai nei he paʻa male mai Iāpana mai i kēia paeʻāina nei a i ko lāua hoʻi ʻana aku i Iāpana, ua ʻike ʻia ko lāua loaʻa i ka mea hoʻomaʻi coronavirus. A no laila, noiʻi aku nei nā luna o ke Keʻena Ola i nā kānaka o Hawaiʻi nei i launa pū me ua paʻa male lā no kahi wā lōʻihi. Aia ka paʻa male ma Maui mai ka lā 28 o ka mahina ʻo Ianuali a i ka lā ʻekolu o Pepeluali, a ma O’ahu nei mai ka lā ʻekolu o Pepeluali a ka lā ʻehiku. Akā, ma ka ʻōlelo a ke Keʻena Ola, ʻaʻohe kanaka i launa me lāua lā a lōʻihi. Mai ka Pōʻalua nei, e nānā ana nā luna o ke Keʻena Ola i nā kānaka he 42 i huakaʻi aku nei i Kina, ma ko lākou hale a ma ka lumi hōkele paha no ka loaʻa a me ka loaʻa ʻole paha i ka mea hoʻomaʻi coronavirus. A aia nō kekahi kanaka ke noho hoʻomalu ʻia nei ma ke kahua mokukaua ʻo Pearl Harbor. Aia ʻo ia ma ka mokuʻāina ʻo Hubei, kahi i laha mua ai ke coronavirus.

Eia mai kā kākou ʻōlelo noʻeau,

He ukana ko ka houpo.

ʻO ia hoʻi, he pilikia ke noʻonoʻo ʻia nei.

 

 

 

02-12-20

E noho hoʻomalu maʻi ana kekahi mau kānaka o Hawaiʻi nei ma muli o ka mea hoʻomaʻi o Kina.

ʻO ia aʻela kekahi poʻo nūhou o kēia lā, ka lā 12 o Pepeluali, he Pōʻakolu. Welina e nā makamaka. ʻO Ke Aolama kēia a penei ka nūhou.

He mau kānaka ma Hawaiʻi e noho hoʻomalu maʻi ana ma muli o ka mea hoʻomaʻi coronavirus. He 36 ka nui, he 35 o lākou, e hoʻomalu maʻi ana iā lākou iho ma ko lākou wahi ponoʻī. A hoʻokahi kanaka, e hoʻomalu maʻi ʻia ana ʻo ia ma ke kahua moku kaua ʻo Pearl Harbor. A piʻi auaneʻi paha ia huina, ʻoiai, ʻo ke Kahua Hoʻolulu Mokulele o Honolulu, ʻo ia kekahi o nā kahua hoʻolulu mokulele he 11 o ʻAmelika Hui Pū ʻIa i koho ʻia e ke aupuni pekelala, e ʻae ʻia ke kuʻu ʻana o ka mokulele mai Kina mai. He manaʻo ko nā luna ola kino o Hawaiʻi nei, e hiki ana ke nānā ʻia ke koko o ke kanaka no ka ʻike i ka loaʻa a me ka loaʻa ʻole paha o ua mea hoʻomaʻi lā i kēia hopena pule.

Aia nō ke kanu ʻia nei nā mākālua e waiho wale ana ma hope o ka haʻalele ʻana o Nick Rolovich a me nā kumu pōpō pekupeku ʻē aʻe. Ua lilo ʻo Todd Graham ʻo ia ke poʻo kumu hou o ka hui pōpō pekupeku o ke Kulanui o Hawaiʻi. A he ʻekolu mau kumu hou. ʻO ka mua, ʻo ia ʻo Brennan Marion. ʻO ia ke kumu hoʻolaukaʻi kūlele a me ke kumu ʻalihikūlele o ke Kulanui ʻo William a me Mary i ke kau nei i hala. ʻO ia ana ke kumu kōkua kūlele o nā Koa Ānuenue. ʻO ka lua o ke kumu hou, ʻo ia ʻo Brandon Graham, ke keiki hoʻi a Todd Graham. He hope kumu ana ʻo ia ma ka ʻaoʻao kūlele. ʻO ke kolu o ka mea hou, ʻo Laiu Moeakiola kona inoa.

Eia mai kā kākou ʻōlelo noʻeau,

Hanini ka wai o Kūlanihākoʻi.

ʻO ia hoʻi, he ua.

01-15-20

Nui nā nīnau o nā luna kau kānāwai no ka piʻi uku makahiki o nā kumu kula aupuni.

ʻO ia aʻela kekahi poʻo nūhou o kēia lā, ka lā 15 o Ianuali, he Pōʻakolu. Welina e nā makamaka. ʻO Ke Aolama kēia a penei ka nūhou.

I ka lā ʻekolu o Kēkēmapa, hōʻike aʻela ke Kiaʻāina David Ige a me nā luna hoʻonaʻauao i ke noi i ka hoʻonui ʻana i ka uku makahiki o nā kumu hoʻonaʻauao kūikawā, nā kumu kula kaiapuni a me nā kumu ma nā kūlana kumu hakahaka pinepine. A ua hoʻomaka nō ka piʻi ʻana o ka uku i ka lā ʻehiku o Ianuali.  ʻAʻole naʻe ia i kū i ka makemake o nā luna kau kānāwai. A nīnau ana lākou i ka pono a me ka pono ʻole o ia hana. Hōʻike akula ke Kahu Kula Nui Christina Kishimoto a me ka Luna Hoʻomalu o ka Papa Hoʻonaʻauao, ʻo Catherine Payne, i holo koke ka manaʻo e hana pēlā i mea e pau koke ai ka pilikia ma ka hai ʻana i nā kumu hou a me ka noho paʻa ʻana o nā kumu maikaʻi ma ko lākou kūlana hana.

Ua hoʻomaka iho nei ka ʻimi ʻana i kumu aʻo pōpō pekupeku hou no ke Kulanui o Hawaiʻi. I ka Pōʻakahi nei, hoʻomaopopo aʻela ʻo Nick Rolovich i ka luna ʻālapa o ke Kulanui o Hawaiʻi, iā David Matlin, i ka paʻa o kona manaʻo, e haʻalele loa i ke kūlana kumu aʻo o nā Koa Ānuenue no kona lilo ʻana ʻo ia ke kumu aʻo o Wakinekona Mokuʻāina. E hoʻomaka ka nānā pono ʻana i nā noi kūlana kumu aʻo i kēia Pōʻalua aʻe.

Eia mai kā kākou ʻōlelo noʻeau,

Hele kā hoʻi a hiki i Keālia, ua nāpoʻo ka lā.

He ʻōlelo kēia no ke kanaka hoʻopaneʻe aku i ka hana.

12-02-19

Aloha nō ko Kāmoa.

ʻO ia aʻela kekahi poʻo nūhou o kēia lā, ka lā 2 o Kēkēmapa, he Pōʻakahi. Welina e nā makamaka. ʻO Ke Aolama kēia a penei ka nūhou.

ʻO ka nui o nā kānaka i make i ka ʻulāliʻi ma Kāmoa, he 53 lākou. Hoʻokahi o lākou, he kanaka makua. A ʻelua o lākou, he mau ʻōpoiopio. ʻO ka nui o nā keiki i make, he hoʻokahi makahiki a emi mai, he 23 lākou. A ʻo nā keiki i make, he hoʻokahi makahiki a ka hā o ka makahiki, he 25 lākou. Mai ka wā i laha iho nei ia maʻi ʻulāliʻi ma Kāmoa, he nui nā kānaka i hoʻomoe ʻia ma ka haukapila, he 1,100 a ʻoi. A ma kahi o ka 180 o lākou, aia nō ke waiho akula ma ka haukapila a hiki i kēia lā. A he 19 o lākou, he mau keiki e waiho ana ma ke kūlana kūpilikiʻi.

ʻO nā Wāhine Ānuenue o Hawaiʻi kekahi e kūʻē ana ma ka Hoʻokūkū Inoa Moho Pōpō Paʻipaʻi o ka ʻAhahui ʻĀlapa o nā Kulanui o ʻAmelika Hui Pū ʻIa. A ʻo ko lākou wahi e pāʻani ai ma ka puni mua, ʻo Hawaiʻi nei nō ia. E kūʻē ana ʻo Hawaiʻi iā Kololako ʻĀkau i ka hola 7:00 o ke ahiahi Pōʻalima. A ma kekahi hoʻokūkū ma Hawaiʻi nei, e kūʻē ana ʻo Kāna Kieko iā Wakinekona Mokuʻāina ma ka hola 4:30 o ka ʻauinalā ma mua mai o ia hoʻokūkū o Hawaiʻi. A ʻo nā lanakila o ia mau hoʻokūkū a i ʻelua, ʻo lāua ke hui pū a kūʻē. Ma Hawaiʻi nei nō hoʻi ia hoʻokūkū i ka hola ʻehiku o ka Pōʻaono. A ʻo ka lanakila o ia hui ʻana, ʻo ia ke holo mua i ka puni ʻekolu.

Eia mai kā kākou ʻōlelo noʻeau.

Pipī ka wahie, hoʻonui ka pulupulu.

ʻO ia hoʻi, mai hāʻawi pio, e noke aku i ka hana a kō ka makemake.

 

 

11-25-19

Pōmaikaʻi nā limahana o ke Keʻena Hoʻonaʻauao o Hawaiʻi.

ʻO ia aʻela kekahi poʻo nūhou o kēia lā, ka lā 25 o Nowemapa, he Pōʻakahi. Welina e nā makamaka. ʻO Ke Aolama kēia a penei ka nūhou,.

Ke hiki aku i ke kau kupulau o ka makahki 2020, e hiki ana i nā limahana o ke Keʻena Hoʻonaʻauao ke komo i ka papa ʻōlelo Hawaiʻi ma nā kulanui kaiāulu o ke Kulanui o Hawaiʻi. A ʻo ka mea pōmaikaʻi, ʻaʻohe uku komo. He 22,000 mau limahana. A ʻo nā kumu aupuni kekahi ma loko o ia pūʻulu. Ke alu like nei ke Keʻena Hoʻonaʻauao Hawaiʻi o ke Keʻena Hoʻonaʻauao me nā kulanui kaiāulu o ke Kulanui o Hawaiʻi. He ʻelua koho, ʻo ka mua, ʻo ke komo ʻana i kekahi o nā papa maʻa mau o ke kau, a ʻo ka lua, ʻo ke komo ʻana i kekahi papa i hoʻokumu ʻia no nā limahana o ke Keʻena Hoʻonaʻauao. ʻO ka poʻe kumu aupuni, e lilo iā lākou ka ʻai hoʻomohala ʻoihana. A ʻo nā limahana ʻē aʻe, e lilo iā lākou ka ʻai kulanui.

Ma Kāmoa, ua hiki akula ka nui o nā kānaka i make i ka ʻulāliʻi i ka 25. A he 24 o lākou, he mau kamaliʻi wale nō. A ʻo ka mea hope loa, he kanaka makua nona nā makahiki he 30 a ʻoi. A mai ka lā i nehinei a i kēia lā, he 140 mau kānaka hou i loaʻa i ua maʻi ʻino lā. A ʻo ka huina pau o nā kānaka i loaʻa i ka ʻulāliʻi mai kona lā mua i ʻōʻili ai i kēlā mahina aku nei, he 2,200 a ʻoi aku a emi mai paha. I kēia manawa, he 20 keiki a ʻoi aku a emi mai paha e waiho wale ana ma ke kūlana kūpilikiʻi.

Eia mai kā kākou ʻōlelo noʻeau,

Puʻuwai hao kila.

ʻO ia hoʻi, he wiwo ʻole.

11-20-19

E hoʻomaka ke Keʻena Hoʻomākaʻikaʻi Hawaiʻi i ka hoʻopaipai a me ka hoʻolaha i mea hou.

ʻO ia aʻela kekahi poʻo nūhou o kēia lā, ka lā 20 o Nowemapa, he Pōʻakolu. Welina e nā makamaka. ʻO Ke Aolama kēia a penei ka nūhou.

Ma mua, ʻo ka hana maʻa mau i ke Keʻena Hoʻomākaʻikaʻi Hawaiʻi, ʻo ka hoʻopaipai a me ka hoʻolaha ʻana i nā kahakai, ke ʻano o ka manawa, ka nani o ka ʻāina a me ka hana a ma ka moʻolelo Hawaiʻi. Akā, ʻo kekahi mea hou e hoʻopaipai ʻia a hoʻolaha ʻia ana, ʻo ke kuleana o ka malihini mākaʻikaʻi a me ka hoʻomākaʻikaʻi ʻana, ʻo ia hoʻi, he mea nui ka mālama pono ʻana i ka ʻāina a me nā mea e pili ana. Ua wānana ʻia, ʻo ka nui o nā malihini mākaʻikaʻi e hiki mai ana i Hawaiʻi nei i kēia makahiki nei, ka makahiki 2019 hoʻi, he 10.5 miliona. Wahi a Kalani Kaanaana, ka luna o ka māhele hana Hawaiʻi o ke Keʻena Hoʻomākaʻikaʻi Hawaiʻi, he manaʻo kona e hoʻonui i ke noi i ke kālā e hoʻomalu ai i nā waiwai o ka ʻāina a me ka hana a me ka moʻolelo o nā kānaka ʻōiwi o kēia ʻāina nei.

Eia mai kā kākou ʻōlelo noʻeau,

Hoa pupuʻu o ka pō anu.

ʻO ia hoʻi, he ipo.