12-02-19

Aloha nō ko Kāmoa.

ʻO ia aʻela kekahi poʻo nūhou o kēia lā, ka lā 2 o Kēkēmapa, he Pōʻakahi. Welina e nā makamaka. ʻO Ke Aolama kēia a penei ka nūhou.

ʻO ka nui o nā kānaka i make i ka ʻulāliʻi ma Kāmoa, he 53 lākou. Hoʻokahi o lākou, he kanaka makua. A ʻelua o lākou, he mau ʻōpoiopio. ʻO ka nui o nā keiki i make, he hoʻokahi makahiki a emi mai, he 23 lākou. A ʻo nā keiki i make, he hoʻokahi makahiki a ka hā o ka makahiki, he 25 lākou. Mai ka wā i laha iho nei ia maʻi ʻulāliʻi ma Kāmoa, he nui nā kānaka i hoʻomoe ʻia ma ka haukapila, he 1,100 a ʻoi. A ma kahi o ka 180 o lākou, aia nō ke waiho akula ma ka haukapila a hiki i kēia lā. A he 19 o lākou, he mau keiki e waiho ana ma ke kūlana kūpilikiʻi.

ʻO nā Wāhine Ānuenue o Hawaiʻi kekahi e kūʻē ana ma ka Hoʻokūkū Inoa Moho Pōpō Paʻipaʻi o ka ʻAhahui ʻĀlapa o nā Kulanui o ʻAmelika Hui Pū ʻIa. A ʻo ko lākou wahi e pāʻani ai ma ka puni mua, ʻo Hawaiʻi nei nō ia. E kūʻē ana ʻo Hawaiʻi iā Kololako ʻĀkau i ka hola 7:00 o ke ahiahi Pōʻalima. A ma kekahi hoʻokūkū ma Hawaiʻi nei, e kūʻē ana ʻo Kāna Kieko iā Wakinekona Mokuʻāina ma ka hola 4:30 o ka ʻauinalā ma mua mai o ia hoʻokūkū o Hawaiʻi. A ʻo nā lanakila o ia mau hoʻokūkū a i ʻelua, ʻo lāua ke hui pū a kūʻē. Ma Hawaiʻi nei nō hoʻi ia hoʻokūkū i ka hola ʻehiku o ka Pōʻaono. A ʻo ka lanakila o ia hui ʻana, ʻo ia ke holo mua i ka puni ʻekolu.

Eia mai kā kākou ʻōlelo noʻeau.

Pipī ka wahie, hoʻonui ka pulupulu.

ʻO ia hoʻi, mai hāʻawi pio, e noke aku i ka hana a kō ka makemake.

 

 

11-25-19

Pōmaikaʻi nā limahana o ke Keʻena Hoʻonaʻauao o Hawaiʻi.

ʻO ia aʻela kekahi poʻo nūhou o kēia lā, ka lā 25 o Nowemapa, he Pōʻakahi. Welina e nā makamaka. ʻO Ke Aolama kēia a penei ka nūhou,.

Ke hiki aku i ke kau kupulau o ka makahki 2020, e hiki ana i nā limahana o ke Keʻena Hoʻonaʻauao ke komo i ka papa ʻōlelo Hawaiʻi ma nā kulanui kaiāulu o ke Kulanui o Hawaiʻi. A ʻo ka mea pōmaikaʻi, ʻaʻohe uku komo. He 22,000 mau limahana. A ʻo nā kumu aupuni kekahi ma loko o ia pūʻulu. Ke alu like nei ke Keʻena Hoʻonaʻauao Hawaiʻi o ke Keʻena Hoʻonaʻauao me nā kulanui kaiāulu o ke Kulanui o Hawaiʻi. He ʻelua koho, ʻo ka mua, ʻo ke komo ʻana i kekahi o nā papa maʻa mau o ke kau, a ʻo ka lua, ʻo ke komo ʻana i kekahi papa i hoʻokumu ʻia no nā limahana o ke Keʻena Hoʻonaʻauao. ʻO ka poʻe kumu aupuni, e lilo iā lākou ka ʻai hoʻomohala ʻoihana. A ʻo nā limahana ʻē aʻe, e lilo iā lākou ka ʻai kulanui.

Ma Kāmoa, ua hiki akula ka nui o nā kānaka i make i ka ʻulāliʻi i ka 25. A he 24 o lākou, he mau kamaliʻi wale nō. A ʻo ka mea hope loa, he kanaka makua nona nā makahiki he 30 a ʻoi. A mai ka lā i nehinei a i kēia lā, he 140 mau kānaka hou i loaʻa i ua maʻi ʻino lā. A ʻo ka huina pau o nā kānaka i loaʻa i ka ʻulāliʻi mai kona lā mua i ʻōʻili ai i kēlā mahina aku nei, he 2,200 a ʻoi aku a emi mai paha. I kēia manawa, he 20 keiki a ʻoi aku a emi mai paha e waiho wale ana ma ke kūlana kūpilikiʻi.

Eia mai kā kākou ʻōlelo noʻeau,

Puʻuwai hao kila.

ʻO ia hoʻi, he wiwo ʻole.

11-20-19

E hoʻomaka ke Keʻena Hoʻomākaʻikaʻi Hawaiʻi i ka hoʻopaipai a me ka hoʻolaha i mea hou.

ʻO ia aʻela kekahi poʻo nūhou o kēia lā, ka lā 20 o Nowemapa, he Pōʻakolu. Welina e nā makamaka. ʻO Ke Aolama kēia a penei ka nūhou.

Ma mua, ʻo ka hana maʻa mau i ke Keʻena Hoʻomākaʻikaʻi Hawaiʻi, ʻo ka hoʻopaipai a me ka hoʻolaha ʻana i nā kahakai, ke ʻano o ka manawa, ka nani o ka ʻāina a me ka hana a ma ka moʻolelo Hawaiʻi. Akā, ʻo kekahi mea hou e hoʻopaipai ʻia a hoʻolaha ʻia ana, ʻo ke kuleana o ka malihini mākaʻikaʻi a me ka hoʻomākaʻikaʻi ʻana, ʻo ia hoʻi, he mea nui ka mālama pono ʻana i ka ʻāina a me nā mea e pili ana. Ua wānana ʻia, ʻo ka nui o nā malihini mākaʻikaʻi e hiki mai ana i Hawaiʻi nei i kēia makahiki nei, ka makahiki 2019 hoʻi, he 10.5 miliona. Wahi a Kalani Kaanaana, ka luna o ka māhele hana Hawaiʻi o ke Keʻena Hoʻomākaʻikaʻi Hawaiʻi, he manaʻo kona e hoʻonui i ke noi i ke kālā e hoʻomalu ai i nā waiwai o ka ʻāina a me ka hana a me ka moʻolelo o nā kānaka ʻōiwi o kēia ʻāina nei.

Eia mai kā kākou ʻōlelo noʻeau,

Hoa pupuʻu o ka pō anu.

ʻO ia hoʻi, he ipo.

11-18-19

E laha auaneʻi paha ka maʻi ʻulāliʻi ma Kāmoa.

ʻO ia aʻela kekahi poʻo nūhou o kēia lā, ka lā 18 o Nowemapa, he Pōʻakahi. Welina e nā makamaka. ʻO Ke Aolama kēia a penei ka nūhou.

Ma Kalaeloa, ʻākoakoa aku nei nā kānaka no ka ʻākeʻakeʻa ʻana i ka hiki ʻana aku o nā pono o nā wili makani hana uila. I ka hola 9:00 o ka pō Lāpule nei, he 100 mau kānaka, a kuhi ʻia ihola, he mau kānaka hou ke hele aku ana i laila. I ka Pōʻahā nei, hopu ʻia iho nei he 26 mau kānaka no ka hoʻolohe ʻole ʻana i ke kauoha a ka mākaʻi.

Ua make iho nei he ʻeono mau kānaka i ka ʻulāliʻi ma Kāmoa, ʻo ka hapanui o lākou, he mau kama iki wale nō, he ʻelua makahiki a emi mai. A ma muli o kēlā, kūkala ʻia aʻela, he wā ulia pōpilikia kēia no ia aupuni. Ua pani ʻia ihola nā kula a pau o Kāmoa, a pāpā ʻia nō hoʻi nā keiki, ʻaʻole e hele aku i kahi e ʻākoakoa ai ka lehulehu, a kēnā ʻia nā kānaka a pau, e ʻō ʻia i ka lāʻau pale ʻulāliʻi. Ua helu ʻia he 716 mau kānaka i loaʻa i ka maʻi ʻulāliʻi, a he 100 a emi mai, aia nō ke noho maʻi akula ma ka haukapila. Ua emi loa nā pēpē i ʻō ʻia i ka lāʻau pale ʻulāliʻi ma Kāmoa. I ka makahiki 2013, ua ʻoi aku i ke 70 pākeneka, a i kēlā makahiki aku nei, ua emi iho i ke 30 pākeneka.

Aloha nō. Ua hemo ihola ke kīkala ʻākau o Tua Tagovailoa i ka Pōʻaono nei ma ke kūʻē ʻana aku o Alabama iā Mikikipi Mokuʻāina. I ka wā i ʻeha ai ʻo Tagovailoa, e ʻoi ana ʻo Alabama, ma ka helu ʻai he 35 i ka 7. Ma ka hapalua mua ia, a e huki ʻia ana ʻo Tagovailoa mai ka pāʻani ʻana, akā, holo ihola ka manaʻo o Nick Saban, e pāʻani ʻo ia i mea e hoʻomaʻamaʻa ai i ka pāʻani ʻana i ka wā he ʻelua wale nō minuke i koe ma ka hoʻokūkū. A ʻo ia kona wā i hōʻeha ʻia ai. Ma mua o kēlā, he maikaʻi wale ka pāʻani ʻana o Tagovailoa, he 256 āna ʻīā i nou ai a he ʻelua āna ʻai holo i nou ai. ʻAʻole ʻo ia e pāʻani hou i kēia kikina. Ua kuhi ʻia, ʻo Tagovailoa kekahi o nā mea pāʻani pōpō peku mua o nā kulanui o ʻAmelika e koho ʻia ana ma ka lā wae mea pāʻani o ke Kuʻikahi Pōpō Peku Aupuni ma ka mahina ʻo ʻApelila.

Eia mai kā kākou ʻōlelo noʻeau,

Komo mai kāu māpuna hoe.

ʻO ia hoʻi, e kōkua.

11-15-19

Ke laha aʻe nei ka maʻi e make ana ka ʻōhiʻa lehua.

ʻO ia aʻeka kekahi poʻo nūhou o kēia lā, ka lā 15 o Nowemapa, he Pōʻalima. Welina e nā makamaka. ʻO Ke Aolama kēia a penei ka nūhou.

Ua nui loa nā kumu ʻōhiʻa i make i ka maʻi make ʻōhiʻa lauhulu, he mau lehu paha. A aia nō ua maʻi lā ke laha aʻe nei ma Oʻahu nei. He ʻelua ʻano o ia maʻi make ʻōhiʻa lauhulu, ʻo ka mua, kapa ʻia he huliʻōhiʻa a inā loaʻa ke kumu ʻōhiʻa i ia maʻi, he mau mahina a he mau makahiki paha a laila, make ke kumu ʻōhiʻa. ʻO ka lua o ka maʻi, kapa ʻia he lukuʻōhiʻa, a inā loaʻa ka ʻōhiʻa i ia maʻi, he pau koke nō i loko o kekahi mau pule. A ʻo ia ka maʻi i pau ai he 80% o nā kumu ʻōhiʻa ma ka mokupuni ʻo Hawaiʻi i make i ka maʻi make ʻōhiʻa lauhulu. ʻAʻole i ʻike ʻia ka lukuʻōhiʻa ma Oʻahu nei a me Maui. Ua ʻike mua ʻia ka huliʻōhiʻa ma Oʻahu nei ma ka lā 31 o Iulai. Aia kahi kumu ʻōhiʻa i make ma kekahi ʻāpana ʻāina o nā Kula ʻo Kamehameha ma uka aʻe nei o Mānana. A ma hope mai, loaʻa ʻelua kumu hou i ia maʻi ma kahi noho o kānaka ma nā Koʻolau o Oʻahu nei. A ʻakahi nō a loaʻa ka hā o ke kumu i loaʻa i ia maʻi. Aia ma ka Ulu Lāʻau Kumu Wai o Honolulu.

I kēia mahina aʻe, e kūkulu ʻia ana he 10 mau hale ʻuʻuku ma Kalaeloa. He mau hale ia no nā koa kahiko hale ʻole a e like ana ia wahi me ke kauhale. Wahi a ka Hope Kiaʻāina, ke hiki aku i ka mahina ʻo Malaki, e pau i ke kūkulu ʻia nā hale ʻuʻuku he 39 a emi iki mai. ʻO ia hale ʻuʻuku, he 100 kapuaʻi kuea ka nui o loko, a ʻo ka lānai, he 32 kapuaʻi kuea a ʻoi iki paha. Inā holo maikaʻi nā mea a pau, e kūkulu ʻia ana he mau kauhale ma ʻō a ma ʻaneʻi o ka ʻāina no nā kānaka makua i noho hale ʻole no ka manawa lōʻihi.

Eia mai kā kākou ʻōlelo noʻeau,

ʻUkuliʻi ka pua, onaona i ka mauʻu.

He ʻōlelo kēia no kekahi kanaka liʻiliʻi e pōmaikaʻi ai kekahi mau kānaka.

11-13-19

Kau aku nei ʻo Moea Kekauoha i ka hano hāweo.

ʻO ia aʻela kekahi poʻo nūhou o kēia lā, ka lā 13 o Nowemapa, he Pōʻakolu. Welina e nā makamaka. ʻO Ke Aolama kēia a penei ka nūhou.

ʻO ka nui o ke kiwikiu, a ʻo ke kīkēkoa kekahi inoa ona, he 312 a emi mai. A no laila, he huliāmahi ka hana i mea e māhuahua hou ai ua manu lā. A hoʻomaka iho nei kekahi papahana kahi e hānai ʻia ai ke kiwikiu a hoʻokuʻu ʻia aku. Akā, i ka hoʻokuʻu ʻia ʻana o nā kiwikiu he 13 ma Nākula, make ihola he ʻeiwa o lākou. A ʻo kekahi o ia mau manu ʻeiwa i make, ua make ʻē ma mua o ka hoʻokuʻu ʻia ʻana. A ʻo kekahi manu, ua nalowale. ʻO ke kumu i make ai ia mau manu ʻeiwa, ʻo ka maʻi malaria manu paha. A ma muli o ia mau pilikia, hoʻopaneʻe ʻia akula ka holo mua ʻana o ia papahana.

Maikaʻi wale ka pāʻani pōpō paʻipaʻi ʻana o Moea Kekauoha, a lilo ai ʻo ia, ʻo ia ka mea pāʻani ʻoi o ka makahiki o ka ʻAhahui ʻĀlapa Mokuʻāina Kula. He mea pāʻani ʻo ia no ke Kulanui o Menlo. No Hawaiʻi nei ʻo Kekauoha, a puka aʻela ʻo ia mai ke Kula Kiʻekiʻe ʻo ʻIolani. I ke kikina nei i hala, ʻo ia ka ʻoi ma ka hapa nui loa o nā hana helu ʻia a ka mea hili o waho. He 429 āna hoʻopio, he 429 ʻali, he 32 ʻeki, a he 37 paku. Ke paʻa mai he 70 hoʻopio hou iā Kekauoha, a laila, e like ka nui o kāna mau hoʻopio me kā Brooke Richardson i hana ai ma ka makahiki 2001, he 499. A ʻo ia ka ʻoi ma ka moʻolelo o ia kula. Aia ʻo Menlo ma ka puni wae moho o ka Hoʻokūkū Inoa Moho o ka ʻAhahui ʻĀlapa Mokuʻāina Kula.

Eia mai kā kākou ʻōlelo noʻeau,

He ukana ko ka houpo.

He pilikia ke noʻonoʻo ʻia ana.

 

 

11-08-19

He hiki i ke aupuni o Hawaiʻi ke hoʻokolokolo hou iā Christopher Deedy.

ʻO ia aʻela kekahi poʻo nūhou o kēia lā, ka lā 8 o Nowemapa, he Pōʻalima. Welina e nā makamaka. ʻO Ke Aolama kēia a penei ka nūhou.

He hiki nō ke hoʻokolokolo hou ʻia aku ʻo Christopher Deedy, he ʻākena kūikawā no ke Keʻena Mokuʻāina o ʻAmelika Hui Pū ʻIa no kona kī ʻana aku iā Kollin Elderts a make i ka lā 5 o Nowemapa o ka makahiki 2011. Pēlā ihola ka ʻōlelo hoʻoholo a ka ʻAha Hoʻokolokolo Kaʻapuni ʻEiwa. Akā, ʻaʻole e hiki ke hoʻokolokolo ʻia ʻo ia no ka lawe ola. Inā no ka limanui ʻana, he hiki nō. I ka manawa mua o Deedy i hoʻokolokolo ʻia ai, ʻaʻole i hiki i ke kiure ke hoʻoholo ma ka pepehi kanaka ma ke kekelē ʻelua. Wahi a nā loio o ke aupuni a me Deedy, ʻaʻole i lawa ka ʻōlelo hōʻike a mea hōʻike paha no ka lawe ola. A ua ʻaelike ka Lunakānāwai Karen Ahn a pēlā ʻo ia i hoʻoholo ai. Ma hope mai o ia hihia, kau aʻela ka ʻōlelo hoʻoholo o ka ʻAha Hoʻokolokolo Kiʻekiʻe o Hawaiʻi, e ʻae ʻia ke kiule e noʻonoʻo no ka pono a me ka pono ʻole o kekahi mau hoʻopiʻi i emi mai ke koʻikoʻi. A no laila, i ka lua o ka manawa o Deedy i kū ai i mua o ka ʻaha no ka pepehi kanaka ma ke kekelē ʻelua, hoʻomaopopo akula ka Lunakānāwai Ahn i ke kiule, he hiki nō iā lākou ke noʻonoʻo i ka pono a me ka pono ʻole o ka lawe ola a me ka limanui kekahi. Ua hoʻokuʻu ʻia ʻo Deedy ma ka pepehi kanaka, akā, ʻaʻole i holo ka manaʻo o ke kiule ma ka lawe ola. A no laila, kauoha aʻela ʻo Ahn e hoʻokolokolo hou ʻia ʻo Deedy no ka lawe ola. Ma ia hope mai naʻe, he mau hoʻopiʻi hou, na Deedy a na ke aupuni kekahi, a kau ka ʻōlelo hoʻoholo a ka ʻAha Kaʻapuni ʻEiwa.

Eia mai kā kākou ʻōlelo noʻeau,

Hele kā hoʻi a hiki i Keālia, ua napoʻo ka lā.

He ʻōlelo kēia no ke kanaka hoʻopaneʻe pinepine i ka hana.